Inspektorsko przy kontrolach starszych domów najwięcej nieporozumień budzi właśnie piwnica. Raz trafiam na właściciela, który od lat korzysta z kuchenki na butlę w przerobionej na pralnię piwnicy i jest przekonany, że skoro nic się nie stało, wszystko jest w porządku. Innym razem na kogoś, kto chce przenosić sprawną kotłownię na gaz ziemny na parter, bo słyszał, że „gaz w piwnicy jest zakazany”. Obie sytuacje wynikają z tego samego uproszczenia, a ocena zaczyna się zawsze od jednego pytania: jaki gaz zasila urządzenie.
Co dokładnie mówią przepisy?
Warunki techniczne dla budynków w § 157 ust. 8 stanowią, że instalacje gazowe zasilane gazem o gęstości większej od gęstości powietrza nie mogą być stosowane w pomieszczeniach, których poziom podłogi znajduje się poniżej otaczającego terenu, oraz w pomieszczeniach, w których pod podłogą są studzienki lub kanały instalacyjne i rewizyjne. W praktyce chodzi o LPG, czyli propan, butan i ich mieszaniny. Zakaz obejmuje więc nie tylko klasyczną piwnicę, ale też sutereny, częściowo zagłębione kondygnacje i garaże z kanałem rewizyjnym.
Instalacje gazowe zasilane gazem o gęstości większej od gęstości powietrza nie mogą być stosowane w pomieszczeniach, których poziom podłogi znajduje się poniżej otaczającego terenu oraz w których znajdują się studzienki lub kanały instalacyjne i rewizyjne poniżej podłogi.
Ten sam paragraf zawiera dwie inne zasady istotne dla właścicieli starszych domów. Instalacje zasilane gazem płynnym mogą być wykonywane tylko w budynkach niskich, a w jednym budynku nie wolno stosować jednocześnie gazu płynnego i gazu z sieci gazowej. Wyjątek dotyczy budynku niskiego z instalacją LPG w mieszkaniach, w którym dopuszcza się kotłownię zasilaną z sieci. Przepisy nie zakazują natomiast urządzeń na gaz ziemny w piwnicy. Kotłownia na gaz ziemny poniżej poziomu terenu musi jednak spełniać wymagania dla pomieszczeń z urządzeniami gazowymi: odpowiednią kubaturę i wysokość, wentylację, odprowadzenie spalin i, przy większej mocy, wymagania dla kotłowni.
Skąd bierze się problem z LPG poniżej poziomu terenu?
Kluczowe są właściwości fizyczne gazu. Propan jest około półtora raza cięższy od powietrza, butan około dwa razy. W razie nieszczelności LPG nie rozchodzi się równomiernie i nie unosi się, tylko spływa i gromadzi w najniższych miejscach: przy podłodze, w zagłębieniach, studzienkach, kanałach i pod schodami. W pomieszczeniu poniżej poziomu terenu nie ma dokąd odpłynąć, bo naturalna wentylacja jest tam słaba, a otwory wentylacyjne znajdują się zwykle wysoko.
Dolna granica wybuchowości propanu to około 2% objętości w powietrzu, a butanu niecałe 2%. To bardzo mało: z jednej butli 11 kg można wytworzyć mieszaninę wybuchową wypełniającą całą piwnicę. Wystarczy iskra z wyłącznika światła, silnika pompy, pralki czy lodówki, żeby doszło do wybuchu. Dlatego zakaz nie jest przepisem „na wszelki wypadek”, tylko odpowiedzią na fizykę gazu.
| Cecha | LPG (propan, butan) | Gaz ziemny (metan) |
|---|---|---|
| gęstość względem powietrza | cięższy, ok. 1,5–2 razy | lżejszy, ok. 0,55–0,6 |
| zachowanie przy nieszczelności | opada, gromadzi się przy podłodze i w zagłębieniach | unosi się ku górze, ucieka przez wentylację wywiewną |
| zakres wybuchowości w powietrzu | propan ok. 2–9,5%, butan ok. 1,8–8,5% | ok. 4,4–17% |
| stosowanie poniżej poziomu terenu | zakazane | dopuszczalne przy spełnieniu wymagań |
| miejsce montażu czujnika | nisko, przy podłodze | wysoko, pod sufitem |
| typowe źródło w domu | butla przy kuchence, zbiornik w ogrodzie | przyłącze do sieci i gazomierz |
Szczegółowe porównanie obu paliw pod kątem instalacji i przeglądów znajdziesz w artykule gaz ziemny czy LPG, instalacja, przeglądy i zagrożenia, a o tym, dlaczego czujników obu gazów nie można zamieniać, w tekście czujnik gazu ziemnego a czujnik LPG.
Czy gaz ziemny w piwnicy jest całkowicie bezpieczny?
Nie ma zakazu, ale nie oznacza to braku ryzyka. Metan unosi się, więc w pomieszczeniu z drożną wentylacją wywiewną nie zalega przy podłodze. Problemem bywa jednak zamknięta piwnica bez wentylacji, w której gaz z nieszczelności gromadzi się pod stropem. Drugie, mniej oczywiste zagrożenie to migracja gazu z uszkodzonej sieci lub przyłącza w gruncie. Gaz ulatniający się z rury pod ziemią potrafi przedostać się przez grunt, przepusty instalacyjne i nieszczelności ścian fundamentowych właśnie do piwnicy, nawet jeśli w samym budynku nie ma żadnych urządzeń gazowych. Zapach gazu w piwnicy zawsze jest więc powodem do telefonu pod 992.
Kotłownia na gaz ziemny w piwnicy wymaga więc tego samego co każde pomieszczenie z urządzeniem gazowym: sprawnej wentylacji nawiewnej i wywiewnej, prawidłowego odprowadzenia spalin, corocznej kontroli instalacji i przewodów kominowych oraz zaworu odcinającego w łatwo dostępnym miejscu. Warto też zamontować czujnik gazu ziemnego pod stropem kotłowni, a przy urządzeniach z otwartą komorą spalania czujnik tlenku węgla.
Co to oznacza dla starych budynków?
W starszych obiektach najwięcej problemów dotyczy instalacji LPG wykonanych dawno temu, gdy wymagania były mniej egzekwowane, i układów wielokrotnie przerabianych przez kolejnych użytkowników. Często właściciele nie wiedzą, czym zasilany jest dany element: w domu bywa przyłącze gazu ziemnego, a w piwnicy „na wszelki wypadek” stoi jeszcze kuchenka na butlę, co narusza zarówno zakaz LPG poniżej terenu, jak i zakaz łączenia gazu płynnego z sieciowym w jednym budynku. Dokumentacja jest niepełna, nieaktualna albo nie istnieje.
Wieloletnie działanie instalacji nie jest dowodem jej prawidłowości. Nieszczelność może rozwijać się latami bez oczywistych objawów, dopóki nie zbiegnie się kilka okoliczności: zużyty wąż, zamknięte okienko piwniczne zimą i włączona pompa obiegowa. Z kolei piwnica przerobiona na pomieszczenie mieszkalne, pralnię czy warsztat zmienia warunki, w jakich pracuje stara instalacja, i często pogarsza wentylację.
Co powinno wzbudzić największą czujność?
Największe ryzyko stwarza każde użycie LPG w pomieszczeniu poniżej poziomu terenu, także przenośne grzejniki na butlę, kuchenki w letnich kuchniach urządzonych w suterenie i butle trzymane „w zapasie”. Producenci butli i straż pożarna jednoznacznie odradzają przechowywanie butli w piwnicach, także butli „pustych”, w których zawsze zostaje resztka gazu. Butle trzyma się w przewiewnym miejscu powyżej poziomu terenu, z dala od źródeł ciepła, studzienek i otworów do pomieszczeń poniżej terenu. Więcej o bezpiecznym przechowywaniu i transporcie piszemy w tekście butla gazowa, bezpieczne użytkowanie, przechowywanie i transport.
Czujność powinny też wzbudzić brak jasnej informacji o rodzaju gazu i warunkach instalacji, ślady prowizorycznych przeróbek, nieznane położenie zaworów odcinających oraz zbiornik LPG w ogrodzie, którego przewody prowadzą do pomieszczeń poniżej poziomu terenu. W takich przypadkach potrzebna jest nie tylko ocena formalna, ale praktyczne sprawdzenie bezpieczeństwa użytkowania przez osobę z uprawnieniami. O wymaganiach dla zbiorników piszemy w artykule instalacja LPG ze zbiornikiem.
Co sprawdzić w piwnicy starego domu?
Najpierw ustal, jakim gazem zasilany jest budynek, a potem sprawdź, gdzie stoją urządzenia i butle:
- Ustal, jakim gazem zasilany jest budynek: przyłącze z gazomierzem oznacza gaz ziemny, zbiornik lub butle oznaczają LPG.
- Sprawdź, czy w piwnicy, suterenie, garażu z kanałem lub pomieszczeniu ze studzienką nie ma urządzeń na LPG ani przechowywanych butli. Jeśli są, usuń je.
- Upewnij się, że w jednym budynku nie są jednocześnie używane gaz z sieci i LPG.
- W kotłowni na gaz ziemny sprawdź drożność wentylacji nawiewnej i wywiewnej, dostęp do zaworu odcinającego i datę ostatniej kontroli instalacji oraz przewodów kominowych.
- Przed zakupem lub przebudową zamów kontrolę instalacji gazowej i poproś o wpisanie w protokole rodzaju gazu oraz oceny pomieszczeń poniżej poziomu terenu.